Ngạn ngữ cổ có câu: “Nhà nghèo nhớ đến vợ hiền, nước nguy nhớ đến tướng tài đức”, để nói rằng người vợ hiền và vị tướng tài là vô cùng quan trọng. Họ có thể khiến nhà nghèo, nước nguy trở thành gia đình hưng thịnh và đất nước phồn vinh. 

tài đức
(Hình minh họa: Qua pinterest)

Trong lịch sử có rất nhiều đất nước, triều đại hưng thịnh phồn vinh nhờ trọng dụng người hiền tài. Họ thực sự là cái phúc của muôn dân. Một trong số những nước ấy phải kể đến Tề quốc.

Khi nhắc đến sự hưng thịnh của nước Tề, người ta không thể không nhắc đến Yến Tử (Yến Anh). Ông là Tướng quốc của nước Tề, ông cũng là một người tài đức vẹn toàn, thông minh cơ trí, là nhà chính trị nổi tiếng, cống hiến rất nhiều cho sự hưng thịnh của nước Tề.

Có thể nói, Yến Tử là điển hình mẫu mực của một người tài đức, hết lòng vì dân chúng, nhân nghĩa liêm sỉ. Có rất nhiều điển cố ghi chép về đức hạnh và tài năng của Yến Tử, dưới đây xin trích dẫn ba điển cố về đức liêm sỉ, tình nghĩa của ông được ghi chép trong cuốn “Yến Tử Xuân Thu”.

Đối với Vua và dân: Chính trực, liêm khiết

Một lần Yến Tử đang dùng bữa thì sứ giả của Vua Tề Cảnh Công đến. Yến Tử đứng lên nghênh đón và mời vị Sứ giả cùng dùng bữa. Yến Tử chia ra một nửa phần ăn của mình cho Sứ giả dùng, kết quả là cả hai cùng ăn không đủ no.

Sau khi vị Sứ giả trở về liền mang câu chuyện kể lại cho Vua Tề Cảnh Công. Vua Tề Cảnh Công kinh ngạc nói: “Ôi chao! Không ngờ nhà của Tướng quốc lại nghèo như thế! Vậy mà xưa nay ta không hề biết, đây là lỗi của ta!

Thế rồi, nhà vua dùng một ngàn lượng vàng thu được từ tiền thuế chợ phái người đưa cho Yến Tử để Yến Tử tiếp khách. Yến Tử nói không cần dùng đến, cứ thế Vua Tề Cảnh Công ba lần phái người đi đưa tiền vàng cho Yến Tử nhưng cả ba lần ông đều kiên quyết từ chối.

Yến Tử thưa với Vua Tề Cảnh Công: “Thần không nghèo khổ, thần dựa vào bổng lộc của Quốc quân mà sống đã là ân huệ cho gia tộc, đủ để giao du quan hệ, sao có thể nhận tiền của bách tính nghèo khổ. Bổng lộc mà Quốc quân ban cho đã đủ dùng rồi!

Thần nghe nói, nhận châu báu của Quân chủ ban thưởng rồi mang nó bố thí cho bách tính là thay mặt cho Quân chủ lấy lòng dân. Người trung quân không làm như thế. Nhận châu báu của Quân chủ rồi lại không bố thí cho bách tính là ăn trộm ân điển của Quân chủ. Người nhân nghĩa không làm như thế. Trong nhà thần hiện cũng có vải vóc và lương thực đủ dùng. Tại sao thần phải nhận ban thưởng nhiều như thế?

Vua Tề Cảnh Công hỏi lại Yến Tử: “Trước đây tiên phụ Cảnh Công dùng 500 thư xã phong cho Tướng quốc Quản Trọng. Tướng quốc Quản Trọng không hề chối từ. Tại sao bây giờ khanh lại từ chối không nhận?

Yến Tử hành lễ rồi trịnh trọng nói: “Thần nghe nói: Người thấu đáo đến mấy thì trong một ngàn lần suy tính cũng có lúc tính không chu toàn. Người cho dù ngu dốt thì trong một ngàn lần suy tính cũng có lúc chuẩn xác. Thần nghĩ, Quản Trọng tuy là người thông minh thì cũng có lúc suy tính không chu toàn, thần tuy ngu dốt thì cũng có lúc suy tính đúng đắn. Việc Quản Trọng sơ suất thì thần không muốn lặp lại. Vì thế mà thần mới liên tục chối từ.

Vua Tề Cảnh công nghe xong chỉ biết gật đầu bội phục.

>> Cổ nhân giảng: Người không có “liêm” thì thứ gì cũng lấy, người không có “sỉ” thì việc gì cũng làm

Đối với ngoại giao: Tài năng hơn người

tài đức
(Hình minh họa: Qua clearharmony.net)

Một lần Yến Tử được phái đi sứ nước Sở. Sở Vương hay tin liền bàn với quan đại thần: “Yến Tử là người giỏi hùng biện, miệng lưỡi ông ta rất lợi hại. Hiện giờ ông ta phụng mệnh đi sứ nước ta, ta muốn làm nhục ông ta một phen. Các khanh nghĩ xem có cách gì hay không?

Đại thần hai bên đều cùng thi nhau hiến kế: “Khi ông ấy tới, chúng thần sẽ bắt một người trói lại rồi dẫn tới trước mặt Quốc quân. Sau đó Quốc quân sẽ hỏi: Người này phạm tội gì? Chúng thần sẽ thưa: Ông ta người nước Tề, vì tội ăn cắp nên phải bị trừng phạt. Như thế chẳng phải là đã sỉ nhục ông ta rồi đúng không?

Sở Vương vừa nghe xong liền vỗ tay khen hay.

Một thời gian ngắn sau thì Yến Tử cũng đến nước Sở bái kiến Sở Vương. Sở Vương tổ chức yến tiệc thiết đãi Yến Tử. Trong lúc hai bên đang uống rượu cao hứng thì có hai sai dịch kéo một người đầu tóc rối bù đi ngang qua. Sở Vương cũng nhanh chóng hỏi với vẻ không vui: “Các người trói ai thế?

Hai tên sai dịch vội thưa: “Hắn là người nước Tề, phạm tội ăn cắp.

Sở Vương vừa nghe xong thì quay sang nhìn Yến Tử hỏi: “Người nước Tề trời sinh đã thích ăn cắp sao?

Yến Tử nhìn lại Sở Vương rồi đứng lên rời khỏi chỗ ngồi mới trịnh trọng đáp lại: “Thần nghe nói cây quýt sinh trưởng ở phía nam sông Hoài mới là cây quýt, nếu sinh trưởng ở phía bắc sông Hoài thì sẽ biến thành cây quất. Cây quýt và cây quất tuy có lá rất giống nhau, nhưng mùi vị thì lại hoàn toàn khác nhau.

Nói đến đây Yến Tử mỉm cười hỏi Sở Vương: “Đại Vương có biết tại sao không?

Sở Vương không hiểu liền lắc đầu. Yến Tử nói tiếp: “Nguyên nhân vì đất và nước phía nam khác đất và nước ở phía bắc!

Vừa nói, Yến Tử chỉ vào người đang bị trói: “Người này khi sống ở nước Tề thì không ăn cắp, nhưng khi đến nước Sở thì lại ăn cắp. Đây chẳng phải do đất và nước của quý quốc dễ khiến bách tính thành ăn cắp hay sao?

Sở Vương nghe xong thì sắc mặt trắng bệch, miệng cười gượng gạo nói: “Người hiền lại thông minh, quả không thể đùa cợt được! Ta đúng là tự mình làm khó mình rồi.

Đối với gia đình: Đức độ, một lòng một dạ

tài đức
(Hình minh họa: Qua puutt.com)

Yến Tử không chỉ là một vị tể tướng thanh liêm tài đức mà ông còn là người chồng một lòng một dạ, tình nghĩa son sắt.

Một lần, Vua Tề Cảnh Công đến nhà Yến Tử làm khách. Lúc hai người đang uống rượu, Vua Tề Cảnh Công nhìn thấy vợ của Yến Tử đi qua, liền hỏi: “Đó là thê tử của khanh à?”.

Yến Tử trả lời: “Đúng vậy”.

Vua Tề Cảnh Công cười và nói: “Cô ta vừa già lại vừa xấu. Ta có một đứa con gái, tuổi còn trẻ lại xinh đẹp. Ta nghĩ chi bằng gả cho khanh.

Yến Tử nghe xong, lập tức đứng dậy, cung kính trả lời: “Hiện giờ, vợ của thần vừa già vừa xấu, nhưng xưa kia khi nàng còn trẻ đẹp đã cùng thần chung sống lâu dài. Hơn nữa, làm vợ vốn dĩ là trao thân gửi phận cả đời, từ lúc trẻ trung xinh đẹp cho đến lúc già nua xấu xí. Vợ thần khi còn trẻ đã phó thác cuộc đời cho thần, thần đã tiếp nhận lòng tin cậy ấy. Quân Vương tuy rằng hiện giờ muốn ban thưởng, nhưng làm sao thần có thể phụ bạc lòng tin của thê tử được?

Yến Tử bái mấy bái xin tạ ơn và từ chối Vua Tề Cảnh Công. Vua Tề Cảnh Công thấy Yến Tử dứt khoát, coi trọng tình nghĩa vợ chồng như vậy nên từ đó trở đi cũng không nhắc lại thêm lần nào nữa.

An Hòa (dịch và t/h)

Xem thêm: