Người ta thường nói “ăn Tết ba ngày” nhưng đến mồng bẩy mới hạ cây nêu nên cũng nói “ăn Tết bẩy ngày”. Trong ba ngày Tết, ngày mồng một quan trọng hơn cả, dành để đi thăm họ hàng thân; mồng hai, thăm bạn bè, họ xa; mồng ba, mồng bốn hóa vàng, tiễn ông vải. Sau đó, các nhà buôn chọn ngày tốt, cúng và đốt pháo mở cửa hàng.

Thời Nho học còn thịnh, mồng ba Tết có lệ học trò đến mừng tuổi Thầy học:

Mồng một thì ở nhà cha;
Mồng hai, nhà vợ; mồng ba, nhà Thầy.

Sau đây tôi lược lại một cảnh Tết Thầy học thời xưa, dưới ngòi bút của Chu Thiên:

Mồng ba Tết, các đại danh sư không tiếp ai ngoài học trò mình. Ðệ tử giai kỳ tử, học trò cũng là con, những đứa con tinh thần. Hôm ấy không ai dám đến chơi nhà những bậc thầy danh tiếng, e phạm đến cái không khí nghiêm trang, đầm ấm giữa tình thầy trò thân mật buổi đầu Xuân.

Từng bọn một, học trò đem những quả lễ, trong bầy cam, rượu, chè, cau, đặt lên trình quan Hoàng-giáp rồi xin phép đưa lên lễ tổ. Bọn này ra, bọn kia vào. Hết lượt, cả bọn trở xuống nhà học xin phép quan Hoàng-giáp đem trầu đến chúc thọ cụ Cố. Thấy cụ Cố đang ngồi trên giường, học trò bước cả vào, quỳ lạy hai lạy, cùng nói:

– Học trò chúng con năm mới gọi là đem đầu sang chúc mừng Cố sống lâu trăm tuổi, con cháu mỗi ngày một nhiều.

Cụ Cố cười đáp:

– Quý hóa quá, lão cảm tạ các thầy. Lão cũng xin chúc các thầy văn hay chữ tốt, đỗ cao và làm quan to.

– Chúng con xin bái tạ Cố.

Xong, cả bọn xin phép về nhà học. Bây giờ mới chính thức có lễ mừng tuổi quan Hoàng-giáp. Tất cả học trò, người đã làm quan cũng như người chưa thành đạt, đứng thành ba hàng trên dưới, quỳ xuống. Quan Hoàng-giáp ngồi trên giường nói:

– Thầy miễn lễ cho các anh.

Học trò vẫn quỳ, một người ở hàng đầu lên tiếng thay mặt cả bọn:

– Thưa Thầy, nhân lúc cảnh đẹp, Xuân vui, anh em chúng con đem đầu lại bái chúc Thầy tuổi thọ thêm cao, tinh thần thêm sáng, văn chương thêm chói, đạo đức thêm thịnh để giắt díu chúng con theo Thánh đạo. Thầy mãi mãi như núi Thái sơn, sao Bắc đẩu, đời đời không mất.

Quan Hoàng-giáp đáp:

– Năm mới Xuân tươi, ta cũng chúc tất cả các anh ai cũng giữ được cái chí và cái đức. Người đỗ rồi thì phải biết làm sáng đạo Thánh và chính lòng người. Kẻ chưa có duyên với trường ốc phải biết phấn chí học hành, cố noi giữ đạo Tu, Tề, Trị, Bình. Ai ai cũng phải giữ khí tiết nhà Nho, đừng làm mảy may điều gì trái đạo, nhục cho cả sĩ lâm. Thế là Thầy mừng.

Học trò đứng lên xin phép xuống mừng tuổi hai Cô. Quan Hoàng-giáp ngần ngừ rồi cho đi. Hai Bà thấy học trò qua sân, xuống nhà dưới, vội ra đứng ở cửa đón chào. Bà Hai bưng cơi trầu ra mời mỗi người một miếng, bà Cả nói:

– Năm mới, chào các anh, các anh không phải lễ lạy gì cả, đến mừng tuổi Thầy là đủ. Chị em chúng tôi đa tạ các anh, mời các anh lên chơi nhà trên, ăn bánh với Thầy.

Học trò chào hai bà, trở về nhà học.

(…) Năm nào quan Hoàng-giáp cũng tiếp đãi học trò ngày đầu Xuân rất vui vẻ. Năm nào cũng định một cuộc vui chung khác nhau. Có khi ngài ra một bài thơ để họa vần, có khi bắt mỗi người vịnh một thứ hoa để bói chí, có khi bầy cuộc xướng họa, có khi ra câu đối để thử tài. Thường thi ngài chỉ cho uống chè Tầu, ăn bánh, ăn cơm, ít khi cho uống rượu.

Nguyễn Thị Chân Quỳnh

Trích từ phần “Phong tục dân gian – Tết thầy”
Trong bài viết “Tết Nguyên Đán & Lễ Nghênh Xuân

Đăng trên tạp chí Chim Việt Cành Nam (Chimviet.free.fr)

Sách “Nhà Nho” của Chu Thiên

Nhà Nho của Chu Thiên cùng miêu tả cuộc sống của tầng lớp sĩ dân, khoa mục dưới thời phong kiến, gần giống như Lều chõng của Ngô Tất Tố. Nhưng Chu Thiên đã vẽ nên một bức tranh tươi sáng khác với bức tranh khá ảm đạm của Ngô Tất Tố. Đó là cảnh những trẻ em đi học, “mỗi ngày đến trường là một ngày vui”, với những trò chơi ít nhiều mang tính chữ nghĩa như “Hồ xách khố, cố đấm lưng”, “thi đôi ăn đấm”, “đố chữ”…

Đó là cảnh những người có học hành: người thi đỗ làm quan, người ở nhà làm thầy đồ, “kẻ xuất cũng như kẻ xử”, được người đời trọng vọng. Người buông bút đi làm kinh tế thì trở nên giàu có, vì “sĩ kiêm bách nghệ, sĩ khả bách vi”. Học trò kính nể và sợ thầy một phép. Kể cả người đã đỗ tiến sĩ nhưng muốn bỏ vợ vì vợ xấu cũng bị thầy mắng cho một trận và bắt nằm xuống nhận ba roi đòn mà không dám cãi câu nào.