Trước 1975, khi đặt chân đến Sài Gòn, ai mà không bị hớp hồn bởi một đô thành phồn hoa đô hội với những đại lộ thênh thang, dập dìu xe cộ nhưng rất thông thoáng. Phương tiện đi lại trên đường phố Sài Gòn chủ yếu có xe đạp; xe gắn máy loại phân khối nhỏ như Honda Damme dành cho nữ, Honda SS67 dành cho nam; xe máy đạp có Vélo Solex, Mobylette; còn phương tiện công cộng thì có xích lô đạp, xích lô máy, taxi, và xe lam.

Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Đặc trưng của phương tiện giao thông công cộng ở Sài Gòn thời đó ngoài xích lô và taxi ra còn có xe lam. Hồi đó lộ trình xe lam giăng kín Sài Gòn như xe buýt sau này, nhưng điểm khác biệt của xe lam là không có trạm dừng cố định cho khách lên xuống. Ai muốn đi xe lam cứ việc ra sát vệ đường vẫy tay đón. Xe dừng lại bất cứ chỗ nào cho khách xuống!

Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Thiết kế của xe lam chở khách khá đặc biệt, chia làm hai “toa” hẳn hoi. Phần đầu xe là nơi bác tài ung dung ngồi một mình để cầm cái càng lái giống như ghi-đông xe gắn máy. Dưới ghế ngồi của bác tài là thùng chứa máy xe, hễ xe chết máy hay “xịch đụi” là bác tài phải nhảy xuống đường, giở yên lên, rồi dùng một sợi dây thừng kéo cho máy nổ hoặc tra dầu, chùi bu-gi cho máy xe.

Tuy thùng sau xe được gắn để chở khách, nhưng nếu thùng sau hết chỗ, các bác tài sẵn sàng ngồi khép nép lại một tí để có thể chở thêm được 2-3 khách. Xe thì thiết kế cho 8-10 người ngồi nhưng khi đến Việt Nam, cũng như bao loại xe khác, xe lam vẫn phải “cõng” một số lượng khách gấp đôi, có khi gấp 3 trọng tải cho phép. Khách ngồi trên hai hàng ghế dài ở khoang sau, ngồi chen lên khoang lái, và leo cả lên trên nóc nữa…
Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Xe lam ngoài tác dụng chở khách còn có tác dụng chở hàng. Kỳ thực nó được nhập về Việt Nam Cộng Hòa ở dạng không đóng thùng, và tuỳ công năng chuyên chở mà nó sẽ được đóng thùng sau khi nhập.

Tên gọi “xe lam” bắt nguồn từ tên gọi của dòng sản phẩm xe 3 bánh Lambro hay Lambretta của Ý do công ty cơ giới Innocenti chế tạo. Các dòng xe lam lần lượt được nhập vào Việt Nam Cộng Hòa vào giữa thập niên 1960 để thay thế xe thổ mộ (xe ngựa kéo) vẫn còn được lưu hành vào khoảng thời gian đó. Trong số gần 35.000 chiếc Lambro 550 xuất xưởng thì có 17.000 chiếc được xuất sang thị trường Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam.

Sau này một số xe có kiểu dáng tương tự nhưng của các hãng khác (như Vespa), ít gặp hơn, được nhập về, và cũng được gọi là xe lam.

Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Trong thời kỳ chiến tranh loạn lạc vào những năm đầu 1960 thì việc sở hữu được một chiếc xe lam cũng không phải là dễ, dù nghề lái xe lam mang lại nhiều lợi nhuận. Giá 1 chiếc xe lam vào thập niên 1960 tại Sài Gòn lúc đó khoảng 30 cây vàng.

Năm 1966 – 1967, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa tiến hành một chương trình mang tên “Hữu sản hoá” nhằm cung cấp phương tiện hành nghề chuyên chở công cộng cho những ai cần việc làm và cũng để cải thiện đời sống giới thợ thuyền, phát triển hạ tầng cơ sở vận tải.

Đợt hữu sản hóa đầu tiên mang tên “Tự chủ” được thực hiện bằng cách cho giới lao động đang cầm lái thuê mượn tiền, và cho trả góp, để mua loại xe mà họ đang sử dụng để kiếm sống.

Phương tiện giao thông ở Sài Gòn bấy giờ đã tiến bước dài. Thập niên 1950, người Sài Gòn vẫn thấy xe ngựa. Từ thập niên 1950 sang 1960 thì xích lô đạp và xích lô máy nở rộ. Sau đó là đến xe lam và taxi. Số lượng xe lam riêng tại Sài Gòn là 2.300 chiếc xe vào đầu thập niên 1960, sang thập niên 1970 thì tăng lên 4.000 chiếc.

Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam Sài Gòn xưa: Hoài niệm về xe lam

Sau 1975, các phương tiện cơ giới khác bị thiếu xăng hoặc thiếu phụ tùng thay thế không sử dụng được, và xe lam trở thành phương tiện phổ biến rẻ tiền, bước vào thời kỳ rực rỡ nhất.

Xe lam, trong hồi ức của nhiều người thành thị vẫn là một thứ dư vị khó phai, với những tiếng “bành… bành…’’ đầy quen thuộc.

Theo Saigonxua.org và Fanpage Saigonxua
Lê Nguyên tổng hợp

Xem thêm: