Đây là tấm ảnh chụp cầu Thê Húc – đền Ngọc Sơn trong bộ sưu tập ảnh Bắc Bộ 1884-1885

cầu Thê Húc - đền Ngọc Sơn

của bác sĩ Charles Édouard Hocquard.

Ông Hocquard là bác sĩ nhãn khoa sinh ngày 15-1-1853 tại Meurthe et Moselle Pháp. Ngày 15-2-1884 ông có mặt ở vịnh Bắc bộ trong đoàn quân viễn chinh Pháp, bổ xung cho mặt trận sau khi thành Hà Nội đã bị thất thủ lần thứ hai hơn 2 năm (25 tháng 4 năm 1882).

Thời gian trước đó khi còn làm việc tại bệnh viện mắt nhà binh ở Lyon, ông được bác sĩ trưởng khoa Gayer phân công chuyên làm ảnh truyền thông các bệnh lý về mắt, do tính chất công việc đã làm ông đam mê nghệ thuật nhiếp ảnh từ lúc nào, ông cũng không nhớ.

Khi gia nhập đội quân viễn chinh Pháp sang Đông Dương, với nhiệm vụ làm bác sĩ lưu động trong quân đoàn lục quân của tướng Millot, ông đem theo đầy đủ dụng cụ chụp, rửa ảnh gồm máy chụp, buồng tối, đèn, chân máy, hóa chất hãm, rửa ảnh… như dụng cụ chiến tranh cần có của một người lính bộ binh.

Theo suốt cuộc chiến 1884-1885 tại các tỉnh thuộc đồng bằng Bắc bộ, ngoài những cảnh chụp hoạt động của đội quân viễn chinh ông còn để lại hơn 400 bức ảnh về sinh hoạt dân gian, cảnh quan làng quê cũng như phố thị tại Bắc bộ… ở những nơi mà ông đã đi qua, giống như một phóng viên nhiếp ảnh chiến trường, hơn là trong vai trò của một thầy thuốc lưu động thuộc binh đoàn quân viễn chinh Pháp.

Tất cả những bức ảnh chụp trong 2 năm tại miền bắc Việt Nam thời đó đã được ông đem triển lãm tại Triển lãm ảnh quốc tế ở Anvers Bỉ năm 1885. Nhiều ảnh đình, chùa, thành cổ, quang cảnh phố xá cùng cảnh đổ nát của chiến tranh… ông đều chụp từ máy đặt trên chạc 3 chân và trước khi bấm máy lại chùm trên đầu bằng một tấm vải đen rộng nếu cảnh thiếu sáng, thì ông rọi bằng đèn lanterne kiểu cổ.

Các loại “đồ nghề” ông phải thuê người lao công hoặc trẻ con bản xứ khuân vác đi theo đoàn quân vì thời đó dụng cụ để phục vụ cho việc chụp và rửa ảnh là khá cồng kềnh, trẻ con Việt thời đó gọi ông là “quan ké đèn” (mandarin lanterne) và họ tưởng đó như những dụng cụ chiến tranh của người Pháp.

Những tấm ảnh ông để lại thường có cỡ 69×117 hoặc 205×259 lớn nhất là 200×308 mm; thực hiện qua quá trình phóng ảnh. Ảnh ông chụp thời gian này đều sử dụng hỗn hợp hiện ảnh từ gélatine d’argent, cùng với thời gian những bức ảnh đó vẫn còn giữ được chất lượng rất cao nhờ tay nghề khá thành thạo của ông.

Hiện nay, tại trung tâm lưu trữ hải ngoại của Pháp, hồ sơ ảnh để lại của ông được coi như một tài liệu nhiếp ảnh vô giá về lịch sử, không những phản ánh trung thực một thời thực dân của nước Pháp mà còn của chính người Việt chúng ta, đặc biệt là chùm ảnh các sự kiện trong “trente mois au Tonkin” và “Campagne du Tonkin” có thể nói không ngoa rằng: Đó là những hình ảnh độc nhất vô nhị của một thời loạn lạc nhưng cũng không kém phần thi vị từ một góc nhìn nào đó của lịch sử dân tộc…

Cổng thành Nam định bị pháo kích
Công sự đất của quân Cờ đen dọc Sông Hồng

(Ảnh chụp của bác sĩ Charles Édouard Hocquard)

Trên cơ sở dữ liệu ảnh còn lưu trữ của Pháp thời đầu xâm chiếm Bắc bộ và qua hồ sơ ảnh của bác sĩ kiêm nhiếp ảnh gia Hocquard, tấm ảnh chụp cầu Thê Húc và đền Ngọc Sơn ở trên ra đời vào giai đoạn 1884-1885 là tấm ảnh cầu Thê Húc đầu tiên được chụp hình và tác giả đầu tiên chụp bức ảnh đó chính là bác sĩ Charles Édouard Hocquard.

Nhìn tấm ảnh chụp cây cầu hoang sơ như một sự tạm bợ không xứng với cảnh quan cũng như vẻ đẹp của ngôi đền, một câu hỏi được đặt ra là: Đây có phải là cây cầu nguyên thủy sau khi đã được văn thần Nguyễn Văn Siêu đứng ra khởi xướng việc xây dựng từ 19 năm trước ngày quân Pháp xâm lăng Hà Nội lần thứ hai cũng như ngày có bức ảnh đầu tiên do bác sĩ Hocquard chụp hay không? Nếu không phải thì do đâu và kẻ nào đã tàn phá nó? Lịch Sử đã ghi lại việc cây cầu được xây dựng vào năm 1865 gồm 15 nhịp, 32 chân trụ tròn bằng gỗ xếp thành 16 cặp. Trên cầu lát ván gỗ và sơn màu đỏ sẫm, chữ được thiếp vàng. Cầu Thê Húc dẫn đến cổng đền Ngọc Sơn, còn gọi là Đắc Nguyệt Lâu (lầu được Trăng) nằm ẩn mình dưới bóng những cây đa cổ thụ ở cả trên bờ hồ cũng như phía cổng đền làm tăng thêm vẻ đẹp quyến rũ và linh thiêng của cả quần thể kiến trúc tâm linh này…

cầu Thê Húc - đền Ngọc Sơn
Ảnh chụp cầu Thê Húc ngày nay. Tên của cầu có nghĩa là “Nơi hội tụ ánh sáng Mặt Trời buổi sáng” (棲旭).

Nói về cầu Thê Húc mà không nhắc đến cả quần thể đền Ngọc Sơn là một thiếu sót lớn với lịch sử, khoảng một ngàn năm trước, ngôi đền cổ thuộc di tích này có tên gọi là đền Ngọc Tượng bên trong thờ Phật, ngôi đền nằm trên một cồn cát hoang sơ của khúc sông Nhị Hà (sông Hồng) uốn lượn chảy sâu vào phía nội thành Hà Nội ngày nay và có từ những năm đầu thời nhà Lý.

Sang đời Trần vẫn trên cồn cát ấy ngôi đền được trùng tu và mở rộng thêm để thờ các anh hùng liệt sĩ đã hi sinh trong cuộc chiến chống giặc Nguyên-Mông. Sau này trải qua nhiều biến cố binh lửa, đền bị đổ nát. Mãi đến thời Vĩnh Hựu nhà Lê (1735 – 1739) chúa Trịnh Giang đã dựng cung Thụy Khánh và cho đắp hai quả núi đất ở trên bờ hồ phía Đông (đối diện với đền Ngọc Sơn bây giờ) gọi là núi Đào Tai và Ngọc Bội làm nơi vui chơi, tiêu khiển.

Năm 1786 cung Khánh Thụy bị Lê Chiêu Thống đốt. Sau những năm loạn lạc triền miên cũng như chống lại sự xâm lăng của triều đình mãn Thanh, những kẻ sĩ đất Bắc lại tìm về nền đất bị tàn phá ấy để xây dựng lại những lâu đài văn hóa giữa lòng Hà Nội ngàn năm văn hiến…

Giữa năm 1841 một thương nhân tên là Tín Trai đã dựng một ngôi đền nhỏ trên nền cung Khánh Thụy cũ để thờ Quan thánh đế quân (tức Quan Công đời nhà Hán bên Tàu) về sau thêm ban thờ ở hậu cung thờ Đức Thánh Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn (vị tổng chỉ huy cuộc chiến 3 lần chống giặc Nguyên-Mông thế kỷ thứ 13).

Năm 1842 trong đền có thêm ban thờ Văn Xương đế quân vị thần chủ trì về văn chương-khoa cử,sau đó còn có thêm ban thờ Lã Tể (tức Lã Đồng Tâm) vị tiên ông có tài chế thuốc chữa được bách bệnh.

Năm 1843 khi đã hoàn thành sau mấy năm xây dựng kể từ ngày Tín Trai khởi xướng đền mới chính thức có tên gọi là Ngọc Sơn cho đến ngày nay,tuy rằng thời điểm đó quần thể ngôi đền vẫn chưa được hoàn chỉnh như bây giờ.

Về kiến trúc, đền Ngọc Sơn là một dãy nhà hình chữ Tam gồm tòa tiền bái, tòa chính điện và hậu cung. Tòa tiền bái thờ Quan Công, tòa chính điện thờ Văn Xương đế quân và Tiên ông Lã Tể, tòa hậu cung thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Ngoài ra trong đền còn thờ Phật A Di Đà, điều này đã thể hiện rõ quan niệm về tam giáo đồng nguyên của người Việt là có từ rất lâu đời.

Đúng 22 năm sau (1865), Văn thần Nguyễn Văn Siêu – hiệu là Phương Đình đứng ra vận động xây dựng và tu bổ đền Ngọc Sơn thành một biểu tượng văn hóa của kẻ sĩ Bắc Hà với một công trình liên hoàn bao gồm: đền Ngọc Sơn – cầu Thê Húc – tháp Bút – đài Nghiên còn lại mãi cho đến tận ngày nay, tâm niệm của Nguyễn Văn Siêu về cây cầu Thê Húc “nơi hội tụ của ánh sáng mặt trời” cũng như tháp Bút – đài Nghiên với câu đối cổ:

Bát đảo mặc ngân hồ thủy mãn – Kình thiên bút thế thạch phong cao.

Tạm dịch nghĩa:

Ánh đảo, nước hồ đầy mực ngấn – Vút trời, tháp đá bút vươn cao.

vẫn còn nguyên giá trị vĩnh hằng bởi vẻ đẹp độc đáo cũng như tính biểu tượng muôn đời của trí tuệ trong mỗi con người Việt Nam qua mọi thời, xưa kia cũng như mãi mãi về sau …

Cây cầu đã trải qua hai lần sửa chữa lớn, kể từ khi hoàn thành năm 1865 thuộc triều vua Tự Đức. Lần thứ nhất là vào năm 1897 triều Thành Thái. Lần thứ hai là năm 1953 sau khi một nhịp cầu bị gãy vào đêm Giao thừa Tết Quí Tỵ vì khách đi lễ đền Ngọc Sơn quá đông. Trụ cầu làm bằng gỗ lâu ngày ngâm dưới nước dù được tẩm chất chống ngấm truyền thống cũng khó mà tồn tại mãi với thời tiết khá là khắc nghiệt, vì vậy toàn bộ trụ cầu và móng cầu đã được đúc lại bằng bê tông nhưng ván lát sàn và hệ thống lan can vẫn được làm bằng gỗ sơn màu đỏ như ta thấy ngày nay.

Sau năm 1954 cách vài năm cầu lại được tu bổ, chủ yếu là sơn lại hoặc gia cố ở một vài vị trí, việc xây dựng gọi là lớn sau giai đoạn này dù không mấy liên quan đến cây cầu nhưng cũng góp phần tạo cho cảnh quan của quần thể di tích thêm khang trang, sạch sẽ đó là việc quanh hồ đã được làm kè bằng đá và bê tông.

Đỗ Thế Cường
Sài Gòn, tháng 6-7 năm 2012

Dựa theo bài viết của ông Trần Trọng Chiêm và tham khảo cuốn “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô gia văn phái cùng các nguồn tài liệu về Thăng Long-Hà Nội của nhiều tác giả khác…

Trích từ bài viết “Về người đầu tiên chụp ảnh cầu Thê Húc-đền Ngọc Sơn và vài nét về quần thể danh-thắng hồ Hoàn Kiếm”
Đăng trên trang Tư liệu văn hóa nghệ thuật Văn Chương Việt (vanchuongviet.org)