Hơn 23 thế kỷ về trước, Mạnh Tử (372 – 289 trước Công Nguyên) đã đề cập 3 cái “CÓ THỂ” cần cân nhắc kỹ trong phép xử sự hằng ngày để mạnh dạn nói “không”.

Hơn 23 thế kỷ về trước, Mạnh Tử (372 - 289 trước Công Nguyên) đã đề cập 3 cái "CÓ THỂ" cần cân nhắc kỹ trong phép xử sự hằng ngày

Ba điều đó là:

Cái “có thể” thứ nhất

– Có thể lấy, có thể không lấy, lấy sẽ làm hại tính liêm khiết (khả dĩ thủ, khả dĩ vô thủ, thủ thương liêm).

Ví dụ: Khi ta nhặt được món của rơi nó có giá trị lớn, người mất của tìm đến điều đình chuộc lại với 50% giá trị. Trong trường hợp ấy, ta không nên nghĩ rằng mình “có thể lấy” món tiền chuộc ấy rồi “tự đánh lừa mình” là xét ra mình cũng còn tử tế… so với khối kẻ chối phăng. Trái lại, ta nên nghiêm túc nghĩ rằng món của rơi ấy không phải là do công sức lao động nhọc nhằn của mình đem lại, dẫu “không lấy” món đó cũng chẳng thiệt thòi gì, bất quá như trước đó ta nghĩ đến sự “có thể không lấy” như thế để giữ vẹn tính liêm khiết cho nhân cách của mình.

Cái có thể thứ hai

– Có thể cho, có thể không cho, cho sẽ làm hại ân huệ (khả dĩ dữ, khả dĩ vô dữ, dữ thương huệ).

Ví dụ: Cho ai một món gì, bản thân mình thấy “không tốn kém gì cho mấy” nếu ta có cho cũng chẳng hại gì. Nghĩ như thế thì việc cho ấy không có ý nghĩa ơn huệ thực sự. Ðã cho ai món gì thì việc cho ấy phải có ý nghĩa “xẻ cơm nhường áo” mới đáng coi là ơn huệ thực thụ. Nếu cho chỉ để tỏ lòng hào phóng, vị tha một cách tượng trưng hay vì lý do thầm kín nào khác thì món “của cho” ấy giảm hẳn lòng chân thành, không thực sự nâng cao giá trị nhân cách của người cho. Chỉ nên “cho” khi nhận rõ là món “của cho” ấy hoàn toàn cần thiết và đem lại lợi ích cho người nhận.

Khi “cho” ta chỉ nên nghĩ đến người nhận, chứ không nên nghĩ đến người cho. Có chuyện kể rằng trong Thế chiến II, vua thép Carnegie ủng hộ quân đội Mỹ năm triệu đô, kèm theo lời phát biểu “Nếu tôi không quyên góp như thế để nâng cao tinh thần binh sĩ thì có thể chiến tranh lan ra đến tận nơi đây, hệ thống nhà máy thép của tôi cũng không còn…” Năm triệu đô la gần như trở thành số không chỉ vì câu phát biểu vụng về ấy đã làm tổn thương cho ân huệ.

Cái có thể thứ ba

– Chết cũng được, không chết cũng được, chết sẽ làm hại lòng dũng cảm. (khả dĩ tử, khả dĩ vô tử, tử thương dũng).

Truyện ngắn “Lốt hổ” của văn hào Anh S. Maugham (giải Nobel văn học) minh họa cho trường hợp này:

Một gã lông bông nọ lấy vợ là một bà góa quý tộc. Gã cố tỏ ra mình cũng có cốt cách quý tộc không kém ai nên rất chăm chút về trang phục, cử chỉ, lời ăn tiếng nói sao cho không ai phát hiện gốc gác lông bông của mình. Thậm chí gã còn căm hận và kiên quyết không thèm nhìn nhận người bạn cũ, gã còn tuyệt giao hẳn chỉ vì người bạn ấy biết quá rõ quá khứ chả ra gì của gã. Ngày nọ nhà bị cháy, mọi người thoát được ra ngoài, riêng chú chó cưng của vợ bị kẹt trong lửa, gã bất chấp mọi người can ngăn (hạ gục người bạn cũ ấy dám ngăn gã vào cứu chó!) cuối cùng gã chết thiêu theo chú chó cưng nọ.

Cái chết kiểu ấy chỉ là việc liều mạng cho “vai trò ảo”, chẳng qua gã chỉ giả bộ cho tròn vai dũng cảm chứ không xứng đáng là kẻ dũng cảm thực thụ. Gã đã gây tổn thương cho ý nghĩa của hai tiếng dũng cảm.

Người Mỹ có một “cuộc thi dũng cảm” kỳ quái do giới chăn bò nghĩ ra: Kẻ tham gia trò chơi nhận một súng ngắn ổ quay có lắp một viên đạn. Khi trọng tài ra lệnh, người chơi quay mạnh ổ đạn rồi dí súng vào thái dương mình, bóp cò. Có kẻ “ngon” hơn, dám chơi đến hai viên đạn thay vì một. Cuộc thi ấy thật ra chỉ là kiểu dũng cảm của giới chăn bò chứ không hề mang giá trị dũng cảm thực thụ. Nó chỉ đúng với nghĩa đen của hai chữ “bạt mạng” (giẫm lên tính mạng) làm hoen ố cho vai trò làm người, vốn từng được định nghĩa là động vật có suy nghĩ.

Tư Mã Thiên đề tựa cho Sử ký của ông một câu vàng ngọc: “Tử hoặc trọng ư Thái sơn, hoặc khinh ư hồng mao” (cái chết có khi nặng hơn núi Thái, có khi nhẹ hơn lông hồng) còn Mạnh Tử thì quan niệm rằng có những cái chết xứng đáng với lòng dũng cảm (nếu thực sự vì nghĩa vì nhân) nhưng cũng có những cái chết gây thương tổn cho lòng dũng cảm. Vị á thánh ấy khuyên người ta phải cân nhắc ý nghĩa của sự hy sinh, đừng nên chết một cách hồ đồ…

Giáo Sư Ngô Văn Lại
Việt Nam, 2006

Đăng lại từ bài viết cùng tên
Trên trang cộng đồng trường Khải Minh Nha Trang trước 75

Xem thêm: