Quân chủ như thuyền, dân chúng như nước – đạo lý trị quốc và xử thế này được Hoàng đế Đường Thái Tông nhắc tới từ hơn 1000 năm trước. Dưới thời trị vì của ông, nhà Đường vô cùng cường thịnh. Sau này triều đại nhà Đường được đánh giá là triều đại cường thịnh nhất trong lịch sử Trung Hoa cả về chính trị, kinh tế và văn hóa…

Đường Thái Tông Lý Thế Dân là một trong những vị minh quân nổi tiếng nhất trong lịch sử Trung Hoa. Ông là người đã đưa triều Đường trở thành “Đại Đường thịnh thế”. Ông cũng được đánh giá là vị Hoàng đế có mối quan hệ gần gũi, tốt đẹp với quân thần và dân chúng.

Đường Thái Tông Lý Thế Dân
(Hình minh họa: Qua news.66wz.com)

Đường Thái Tông nói rằng: “Vi quân chi đạo, tất tu tiên tồn bách tính, nhược tổn bách tính dĩ phụng kì thân, do cát cổ dĩ đạm phúc, phúc bão nhi thân tễ”, ý nói rằng: Đạo của bậc quân vương, trước tiên trong lòng nhất định phải có dân chúng, quan tâm dân chúng, nếu như làm tổn hại dân chúng để được lợi bản thân thì cũng giống như cắt thịt chân mình để ăn no bụng, bụng thì no mà thân thì ngã quỵ.

Hoàng đế Đường Thái Tông ví mối quan hệ giữa quân vương và dân chúng giống như mối quan hệ giữa thuyền và nước. Ông nói: “Chu sở dĩ bỉ nhân quân, thủy sở dĩ bỉ lê thứ. Thủy năng tái chu, diệc năng phúc chu”, tức là quân chủ giống như thuyền, còn dân giống như nước. Nước có thể nâng thuyền lên nhưng cũng có thể làm lật thuyền.

Vào thời kỳ Chiến Quốc 2000 năm trước, bậc thánh hiền, quân thần và tướng lĩnh cũng nhắc đến đạo lý này. Trong “Tuân Tử – Vương chế” viết: “Quân giả, chu dã, thứ nhân giả, thủy dã; thủy tắc tái chu, thủy tắc phúc chu”, ý tứ chính là quân vương là thuyền, dân chúng là nước, nước nâng thuyền, nước cũng có thể lật thuyền.

Tuân Tử từng nói rằng ngựa kéo xe một khi bị kinh hãi thì quân vương ngồi trong xe cũng sẽ không yên được. Nếu như dân chúng mà sợ sệt chính sự tức thì địa vị của bậc quân chủ cũng không yên. Dân chúng mà sợ hãi chính sự thì không có gì tốt hơn cách ban ân cho họ. Lựa chọn người tài đức làm quan, đề bạt người trung thành mà lại nghiêm chỉnh vì dân phục vụ, đề xướng hiếu đễ, thu nhận nuôi dưỡng mẹ góa con côi, giúp đỡ người nghèo khổ, làm được như vậy tức thì tâm của dân chúng đối với việc chính trị sẽ được an. Như thế thì địa vị của quân chủ mới được lâu dài, vững chắc.

Bởi vậy có thể thấy, bậc Quân Vương của một nước nếu muốn ngai vị được ổn định lâu dài thì nhất định trong lòng phải có dân, thực sự làm được điều mà dân mong muốn làm, thực sự giải quyết được những vẫn đề mà dân mong muốn giải quyết. Nếu không làm được như vậy thì nguy cơ sẽ càng ngày càng tăng, thậm chí chính bản thân người cầm quyền cũng lâm nguy. Trong suốt hàng ngàn năm lịch sử những ví dụ như vậy có rất nhiều.

Đường Thái Tông Lý Thế Dân
Hoàng đế tự thân đi tuần. (Hình minh họa: Qua read01)

Trong lịch sử, Hoàng đế Khang Hy triều nhà Thanh đề cao đạo trị quốc “lấy dân làm gốc”, cũng có điểm tương đồng với đạo trị quốc của Đường Thái Tông. Khi Khang Hy lên ngôi Hoàng đế, đất nước rối loạn, dân chúng lầm than, việc thống nhất đất nước vẫn chưa hoàn thành, dân chúng mâu thuẫn lớn với triều đình. Thái hoàng thái hậu Hiếu Trang hỏi ông nghĩ gì, Khang Hy đáp: “Duy nhân giả vô địch”, tức là chỉ có người nhân từ là không có kẻ thù.

Ông cũng nói với các đại thần: “Để dẹp loạn, chỉ có duy trì lòng khoan dung, tấm lòng rộng rãi ắt được lòng dân. Đạo lý trị vì thiên hạ, lấy khoan dung làm căn bản”. Hoàng đế Khang Hy luôn đề cao đạo lý “lấy dân làm gốc”, dùng khoan dung nhân từ đế đối đãi với sai lầm của dân chúng.

Khang Hy không những quan tâm chăm sóc trăm họ, mà còn yêu cầu quan lại cũng phải yêu thương dân như con. Ông mặc dù không hạn chế trong việc tuyển chọn nhân tài, nhưng tiêu chuẩn để lựa chọn thì yêu cầu hết sức nghiêm ngặt.

Ngoài Đường Thái Tông và Khang Hy thì Tần Thủy Hoàng cũng là vị Vua coi trọng chế độ quản lý quan lại, đặt đức hạnh lên hàng đầu. Bởi vậy, Tần Thủy Hoàng có thể thống nhất thiên hạ, Tần triều có thể trở thành quốc gia hưng thịnh nhất thế giới đương thời quả thực không phải việc ngẫu nhiên. Những ghi chép sai lệch về ông đã khiến ông bị hàm oan rất lớn. (Xem bài: Đốt sách chôn Nho: Nỗi oan nghìn năm của Tần Thủy Hoàng)

Đường Thái Tông Lý Thế Dân
Tần Thủy Hoàng (Ảnh qua Pinterest)

Lật lại các chính sách được Tần Thủy Hoàng ban ra, người ta thấy ông đặc biệt nhấn mạnh vào đức hạnh của người làm quan. Theo đó, phàm là người làm quan phải tránh được 5 tội nặng, bao gồm: Thứ nhất là xa hoa dâm đãng quá mức, tiêu pha phung phí hủ hóa biến chất. Thứ hai là vì phú quý mà kiêu ngạo tự đắc, ngông cuồng. Thứ ba là chuyên quyền độc đoán, tự ý phán quyết. Thứ tư là chống đối, xúc phạm người bề trên, bỏ mặc hậu quả và sự nguy hại. Thứ năm là coi rẻ người hiền tài, coi trọng và vơ vét tiền tài.

Có thể thấy, mỗi một triều đại hưng thịnh hoặc làm nên cơ nghiệp lớn trong lịch sử đều có yêu cầu nghiêm khắc đối với đức hạnh của người làm Vua quan. Đồng thời phải đặt đạo trị quốc “lấy dân làm gốc” lên hàng đầu. Đây cũng chính là điều phù hợp với đạo lý và là những bài học quý giá cho hậu thế.

An Hòa

Xem thêm: