Người Matsés hay Mayoruna là một bộ tộc da đỏ bản địa sinh sống ở Peru và Brazil thuộc vùng sông Amazon. Bộ lạc Matsés đang đứng trước nguy cơ mai một những kiến thức y học quý giá do tổ tiên truyền lại trước sự xâm nhập của văn minh bên ngoài. 

Sâu trong khu vực xa nhất của rừng mưa nhiệt đới Amazon, các pháp sư cao tuổi cuối cùng còn lại của bộ lạc Matsés đã tụ họp lại từ những ngôi làng xa xôi với nỗ lực bảo tồn những kiến ​​thức của tổ tiên khỏi nguy cơ bị thất truyền. Cuộc họp lịch sử này là kết quả của hơn hai năm làm việc và thành quả được kết tinh trong cuốn bách khoa đầu tiên về y học bản địa được viết bởi các pháp sư bộ lạc vùng Amazon.

(Ảnh: acateamazon.org)

Sau phần giới thiệu ngắn gọn, cuộc họp đã đi thẳng luôn vào nội dung đầu tiên: “Làm thế nào để chúng ta bảo tồn và truyền đạt những kiến ​​thức y học vô giá của người lớn tuổi cho thế hệ tiếp theo một cách có hệ thống.”

Sức khỏe của người dân Amazon luôn phụ thuộc vào sự thông thái của những người lớn tuổi. Trải qua nhiều thế kỷ, các kiến ​​thức tích lũy về cây thuốc và phương pháp điều trị là một sản phẩm của mối quan hệ tinh thần và thể chất sâu sắc của họ với thế giới tự nhiên. Người Matsés sống ở một trong những hệ sinh thái đa dạng nhất trên thế giới và họ nắm vững kiến ​​thức về các đặc tính chữa bệnh từ tự nhiên.

Thật khó khăn khi phải công nhận rằng những kiến ​​thức này có thể bị biến mất rất nhanh sau khi bộ lạc tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Một khi bị thất truyền thì những kiến ​​thức này, cùng với lối sống tự cung tự cấp của bộ lạc sẽ không bao giờ có thể được khôi phục đầy đủ. Trong lịch sử, một khi các kiến thức y học bản địa bị thất truyền thì những người dân tộc bản địa sẽ phải phụ thuộc vào hệ thống chăm sóc y tế thô sơ lạc hậu từ thế giới bên ngoài cho những vùng xa xôi hẻo lánh.

Trong một thế giới mà sự thay đổi văn hóa lan đến cả những cộng đồng xa xôi nhất, các kiến thức y học của các pháp sư Amazon đang dần bị mai một. (Ảnh: acateamazon.org)

May mắn là kiến thức y học của người Matsés vẫn còn gần như nguyên vẹn vì sự tiếp xúc thường xuyên với thế giới bên ngoài chỉ mới diễn ra trong nửa thế kỷ qua. Cuộc hội tụ này là một cơ hội hiếm có để ngăn chặn những mất mát. Tất cả những thầy lang cao tuổi còn lại là những người đã trưởng thành tại thời điểm ban đầu bộ tộc tiếp xúc với văn hóa bên ngoài và đã nắm vững được kiến ​​thức của họ trước khi các nhà truyền giáo và nhân viên chính phủ đến và nói rằng chúng vô dụng. Đáng buồn thay, do những ảnh hưởng bên ngoài này, không ai trong số những thầy lang lớn tuổi có người kế thừa và những thanh niên Matsés cũng không hứng thú đến việc học hỏi từ họ. Tuy nhiên, hầu hết các làng vẫn còn sử dụng và phụ thuộc vào các bài thuốc của một số ít thầy lang còn lại, hầu hết trong số họ khoảng trên 60 tuổi. Kiến thức và trí tuệ được tích lũy của các thế hệ vẫn tồn tại trước nguy cơ bị thất truyền. Nhưng một trong những thầy lang giỏi nhất của Matsés đã chết vài năm trước, trước khi kiến ​​thức của ông có thể được truyền lại.

Mặc dù ếch lá (giant monkey tree frog) đã được các nhà khoa học phát hiện vào thế kỷ 18 nhưng độc tính của nó chỉ được biết đến khi người Matsés phát hiện ra và sử dụng trong săn bắn. (Ảnh: acateamazon.org)

Vào năm 2012, những già làng Matsés đã phát triển một kế hoạch hành động ba điểm để bảo tồn và truyền lại lối sống tự túc và kiến ​​thức của tổ tiên. Bước đầu tiên là ghi chép lại những kiến ​​thức này dưới dạng sách bằng ngôn ngữ của họ. Mỗi chương của Bách khoa y học cổ truyền được viết bởi một pháp sư cao tuổi uy tín được cộng đồng lựa chọn. Mỗi pháp sư sẽ có một Matsés trẻ hơn hỗ trợ ghi lại kiến ​​thức về các cây thảo dược và chụp ảnh từng cây. 

Sau hai năm, cuốn Bách khoa y học được viết bởi năm pháp sư của Matsés đã ra đời và có độ dài hơn 500 trang! Mỗi mục được phân loại theo tên bệnh với giải thích cặn kẽ về cách nhận biết theo các triệu chứng của bệnh; nguyên nhân gây ra bệnh; và những loại cây sử dụng để trị bệnh, cách thức để bào chế thuốc và các lựa chọn điều trị dự phòng. Mỗi mục trong sách đều có hình ảnh của cây đi kèm.

Cuốn sách giải thích cặn kẽ công dụng của thảo dược với những hình ảnh đi kèm (Ảnh: acateamazon.org)

Cuốn Bách khoa y học được viết bởi và từ thế giới quan của các pháp sư Matsés, mô tả cách thức các loài động vật rừng nhiệt đới tham gia vào lịch sử tự nhiên của thực vật và mối liên quan đến bệnh tật. Nó là một cuốn bách khoa y thuật thực sự, được viết và chỉnh sửa hoàn toàn bởi các pháp sư bản địa, là những người hiểu rõ đặc tính và cách sử dụng của các loại thảo dược.

Trước quan ngại về việc ai là người bảo vệ thông tin để các loại cây thuốc khỏi bị ô nhiễm bởi các công ty dược phẩm và các bên khác, chủ tịch cuộc họp đã giải thích rằng cuốn Bách khoa y học chỉ được viết bằng tiếng Matsés, bởi vì cho người Matsés, và sẽ không có bản dịch nào được dịch sang tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng Anh. Nó sẽ được in riêng cho người Matsés và không được xuất bản cũng như không phổ biến ra bên ngoài cộng đồng của họ. Ngoài ra, không có tên khoa học nào được đưa vào hoặc hình ảnh của hoa hay các đặc điểm dễ nhận biết khác của cây cho người ngoài.

Giá trị lớn nhất của cuốn sách là dành cho chính bản thân người Matsés, vì sức khỏe của chính họ và của các thế hệ tương lai. Tuy nhiên một mình cuốn Bách khoa thì không đủ để duy trì sự tự chủ của người Matsés vì cách chữa bệnh của họ được dựa trên kinh nghiệm chỉ có thể được truyền qua thời gian học nghề lâu dài, như khi những người lớn tuổi học được từ cha họ. 

CHƯƠNG TRÌNH NGƯỜI HỌC VIỆC

Đã có sự đồng thuận giữa những già làng ở Matsés rằng việc hoàn thành bách khoa y học là bước đầu tiên mang tính lịch sử và trọng yếu đối với việc giảm thiểu các mối đe dọa hiện hữu đối với trí tuệ y học tổ tiên và các phương pháp tự chữa bệnh của người Matsés. Nội dung thứ hai được bàn đến trong cuộc họp là Chương trình “Người học việc”, theo đó các Matsés trẻ tuổi sẽ đi cùng các thầy lang lớn tuổi vào rừng để tìm hiểu về cây thuốc và hỗ trợ điều trị cho bệnh nhân. Các già làng cho rằng việc bắt đầu chương trình này tại các ngôi làng không còn các thầy lang truyền thống là rất quan trọng. 

Kiến thức y học từ các pháp sư sẽ được truyền cho những Matsés trẻ thông qua chương trình Người học việc (Ảnh: acateamazon.org)

Ngoài ra, mọi người trong cuộc họp cũng đồng ý rằng công việc nông lâm nghiệp nên được mở rộng bao gồm cả việc kết hợp trồng các cây dược liệu. Mô hình này sẽ dựa trên mô hình “Khu rừng chữa bệnh” được trồng bởi một trong những thầy lang vĩ đại nhất ở Nuevo San Juan và hiện đang được duy trì bởi con trai của ông, Antonio Jimenez. Đối với người ngoài, khu rừng này trông giống như một khu rừng nhiệt đới bình thường dọc theo lối đi bộ đến trang trại của họ, cách làng khoảng 10 đến 15 phút đi bộ. Phải có một pháp sư bậc thầy chỉ ra các loại cây thuốc thì bạn mới nhận ra rằng thực tế mình đang được bao quanh bởi rất nhiều cây thuốc đa dạng  được các thầy lang của Matsés sử dụng để chữa cho nhiều loại bệnh khác nhau. Nhiều dây leo và nấm rừng nhiệt đới không phát triển trong các khu vườn đầy nắng mà đòi hỏi hệ sinh thái rừng nhiệt đới để nhân giống. Vị trí của “Khu rừng chữa bệnh” cách các ngôi làng khoảng 10 đến 15 phút là đặc trưng của người Matsés. Nếu con bạn bị bệnh, bạn sẽ không muốn phải đi bộ 4 giờ để tìm ra cây thuốc.

Cuối cùng, nội dung thứ ba là đẩy mạnh kết hợp y học Tây phương với phương pháp chữa bệnh truyền thống sẽ được bắt đầu một phần bằng cách tuyển dụng các nhà cung cấp dịch vụ y tế hiện tại của Matsés cho chương trình Người học việc. Wilmer, một nhân viên chăm sóc sức khỏe ở trạm y tế địa phương và là một trong những người học việc là hình mẫu cho các nhân viên chăm sóc sức khỏe khác. Wilmer hiểu rằng sức khỏe trong tương lai của người dân của mình phụ thuộc vào sự hiện diện của các hệ thống y tế kép linh hoạt cho phép cộng đồng được sử dụng những điều tốt nhất của cả hai thế giới.

Thật khó để diễn tả bằng lời cảm xúc của tất cả những người tham dự khi các chiến binh cao tuổi kể về những trận chiến mà họ đã chiến đấu (theo nghĩa đen) để bảo vệ lãnh thổ và lối sống của người Matsés. Nhiều người đã cảm động rơi nước mắt khi từng người lớn tuổi kêu gọi giới trẻ nắm lấy cơ hội này để lấp đầy khoảng trống sắp xảy ra khi những người lớn tuổi qua đời, giống như họ đã làm khi ông của họ còn sống.

Ngọc Chi biên dịch (theo acateamazon)

VIDEO XEM THÊM: “Học cách “tôn trọng tế bào,” đảo ngược bệnh nan y”

Xem thêm: