Giải oan cho Nho giáo – Kỳ 2: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?

Bất bình đẳng giai cấp là một điều thường xuyên bị những người phản đối gắn cho Nho giáo với các luận điệu như bảo vệ giai cấp thống trị, làm hại “dân đen”, bảo vệ “chủ nô lệ”, v.v. Nhưng sự thực có phải là như vậy?

Trong kỳ này, chúng ta sẽ phân tích qua hai luận điểm mà những người phản đối Nho giáo đưa ra, từ đó quay lại bàn về mục đích thật sự đằng sau việc kết tội Nho giáo gây ra bất bình đẳng giai cấp trong thời Cách mạng văn hóa.

Chính danh là duy trì phân biệt đẳng cấp?

Luận điểm mà những người phản đối Nho giáo đưa ra là: “Mục đích của chính danh mà Nho giáo đề cao là sự ổn định xã hội, suy cho cùng là để bảo vệ quyền của thiên tử, duy trì sự phân biệt đẳng cấp”. Vậy trước tiên, chúng ta sẽ tìm hiểu “chính danh” có nghĩa là gì.

Trong Tứ thư Ngũ kinh, sách “Luận ngữ” thiên Tử Lộ có viết:

Tử Lộ hỏi: “Nếu vua nước Vệ mời thầy đi làm quan quản lý chính sự, thầy làm việc gì trước tiên?”

Khổng tử nói: “Việc trước tiên nhất định phải là chính danh đã.”

Tử Lộ hỏi: “Thật thế ư ? Thầy nói viển vông đó. Sao lại phải chính danh?”

Khổng tử nói: “Trò Do (Tử Lộ) sao lại ăn nói thô thiển như vậy? Người quân tử gặp việc mình chưa rõ thì không phát biểu tùy tiện.

Danh phận không rõ ràng, thì nói sẽ không thuận. Nói không thuận thì việc không thành. Việc không thành thì lễ nhạc sẽ mất đi trật tự. Lễ nhạc mất đi trật tự thì hình phạt sẽ không thỏa đáng. Hình phạt không thỏa đáng khiến cho dân không biết làm như thế nào cho đúng.

Cho nên người quân tử khi định được danh phù hợp với thực, thì có thể nói ra được, mà nói ra là có thể thực hành thông suốt. Người quân tử đối với lời mình nói thì không bao giờ để sơ suất.”

(Tứ thư, NXB Quân đội nhân dân, 2003)

Chính danh là cách đối nhân xử thế của người quân tử, và hệ quả tất nhiên là, nó đề cao sự ổn định của xã hội dưới thời trọng dụng hiền tài. Nhưng cái gọi là “bảo vệ quyền của Thiên tử” thì tìm khắp Tứ thư Ngũ kinh cũng đều không thấy có. Vậy điều này chẳng phải là bẻ cong lời Thánh nhân hay sao? Nó chẳng khác gì việc gán ghép câu “vua khiến bầy tôi chết, không chết không trung” cho Nho giáo rồi tiến hành phê phán mà chúng ta đã nhắc tới trong kỳ I.

Hơn nữa, cái gọi là “Trung thần bất sự nhị quân” (tôi trung không thờ hai vua) cũng không hề được Nho giáo đề xướng. Khổng Tử đã từng bỏ vua nước Lỗ để đi tìm kiếm minh quân. Ông cũng bàn rằng: “…con theo mệnh cha há đã là hiếu, tôi theo mệnh vua há đã là trung. Chỉ có biết xét cái đáng theo mà theo, mới gọi là hiếu, là trung vậy.” (Khổng Tử gia ngữ: Tam thứ, IX).

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Khổng Tử và học trò – Khổng Tử chưa bao giờ dạy học trò thực hành “ngu trung” (Tranh sưu tầm)

Như vậy rõ ràng là nếu vua làm điều bạo nghịch thì kẻ dưới không những không phải bảo vệ quyền của Thiên tử, mà nếu vua không nghe can gián thì kẻ dưới còn không có trách nhiệm phải trung thành. Người quân tử chỉ làm điều đúng đắn là vậy.

“Lao tâm giả trị nhân” là bản tính của giai cấp bóc lột?

Câu nói “Lao tâm giả trị nhân; Lao lực giả trị ư nhân” (kẻ lao tâm trị người còn người lao lực thì bị người trị) của Mạnh Tử cũng thường hay bị đem ra phê phán là “bản tính của giai cấp bóc lột”. Có đúng vậy không?

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Khổng Tử và các học giả Nho gia sau này liệu có liên quan gì tới “bóc lột giai cấp”? (Tranh sưu tầm)

“Lao tâm giả trị nhân; Lao lực giả trị ư nhân” là câu nói trong sách Mạnh Tử, Đằng Văn Công chương cú thượng. Hoàn cảnh Mạnh Tử đưa ra câu này như sau:

Có một người là Trần Tương theo Hứa Hành học đạo Thần Nông (Thần Nông là một vị Hoàng đế cổ dạy dân cày ruộng trồng lúa, mở mang nông nghiệp). Trần Tương cho rằng Đằng Văn Công tuy là bậc vua giỏi nhưng chưa hiểu được cái đạo trị nước. Theo Trần Tương thì vua hiền phải cày ruộng với dân để lấy cái ăn, phải tự nấu lấy cơm, chứ không nên tích trữ lương thực và tài sản.

Bàn đến chuyện này, xin được trích nguyên đoạn đối thoại giữa Mạnh Tử và Trần Tương trong sách Mạnh Tử như sau:

– Hứa Hành chắc là phải tự mình trồng lúa lấy gạo mà ăn phải không?

– Đúng vậy.

– Hứa Hành chắc phải tự tay dệt lấy vải rồi mới may áo mặc chứ?

– Không phải. Hứa Hành lấy vỏ đay bện thành áo mặc.

– Thế Hứa Hành có đội mũ không?

– Có.

– Đội mũ loại gì?

– Mũ làm bằng loại lụa điều trắng.

– Lụa ấy tự tay mình dệt ra chứ?

– Không phải, đem thóc đổi lấy lụa.

– Vì sao Hứa Hành không tự tay dệt lấy?

– Làm như vậy sợ là trở ngại đến việc cày cấy.

– Hứa Hành có dùng nồi đồng, niêu đất nấu cơm, dùng lưỡi cày sắt để cày không?

– Có.

– Tự mình làm ra cả ư?

– Không phải, đem thóc đi đổi.

– Đem thóc đi đổi lấy đồ dùng, điều đó không hại gì đến thợ gốm và thợ sắt cả. Thợ gốm và thợ sắt lấy sản phẩm gốm và kim khí đi đổi lấy thóc lúa, không có lẽ làm hại đến người làm ruộng. Lại nói, tại sao Hứa Hành không tự mình làm luôn việc luyện sắt nung gốm, cái gì cũng tự mình làm ra? Việc gì lại phải mua bán đổi chác với thợ sắt, thợ gốm? Vì sao mà Hứa Hành không kiêm hết tất cả?

– Nếu làm việc của cả trăm nghề ấy thì không thể nào mà cày cấy được.

Mạnh Tử liền nói:

– Thế chẳng lẽ riêng việc trị nước thì có thể vừa cày ruộng vừa làm ư? Có phần việc do quan lại làm. Có phần việc do dân chúng làm. Hơn nữa, muốn cung cấp đủ nhu cầu sinh hoạt của một con người, cần phải dựa vào đủ loại thợ mới được. Nếu như buộc mọi người ai cũng phải tự mình làm ra mọi thứ cho bản thân mình dùng, như vậy sẽ khiến cả thiên hạ phải lo chạy đôn chạy đáo khắp mọi nơi vậy.

Cho nên người xưa có câu rằng: “Có người lao tâm, có người lao lực…

(Tứ thư, NXB Quân đội nhân dân, 2003)

“Lao tâm giả trị nhân; Lao lực giả trị ư nhân” chính là đạo lý thông thường trong thiên hạ. Vậy mà kẻ phê phán Nho giáo lại nói thành “bản tính của giai cấp bóc lột” là cớ làm sao?

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Cảnh xã hội thời xưa – Sự thái bình thời xưa một phần chính là nhờ Nho giáo (Một phần của một bức Thanh minh thượng hà đồ)

Ngoài ra, cuối phần trên Mạnh Tử còn phê phán một thuyết nữa của Hứa Hành, chính là thuyết “hàng hóa ở chợ chỉ có một giá thôi, như vậy khỏi xảy ra các sự gian lận”. Mạnh Tử nói:

– Vật có tinh, thô, hơn, kém tức là không giống nhau. Đây là thuộc tính tự nhiên của chúng. Giá của chúng có thể khác nhau từ một lần đến năm lần, có thứ sai nhau mười lần, có thứ sai nhau cả nghìn lần. Nếu ngươi muốn cho các vật đều một giá như nhau, như thế là làm loạn thiên hạ vậy. Giầy dép lớn bé xấu tốt, giá tiền đều bằng nhau thì ai chịu làm thứ tốt? Nghe theo học thuyết của Hứa Hành, thì chỉ khiến người ta đua nhau làm những việc lừa bịp dối trá lẫn nhau hơn mà thôi, làm sao mà yên trị nước nhà được?

(Sách Mạnh Tử, NXB Quân đội nhân dân, 2003)

Nói về điều này, học giả Nguyễn Hiến Lê bàn rằng: “Nguyên tắc phân công là nguyên tắc căn bản cho mọi xã hội, không có phân công thì không có xã hội. Nó dựa trên luật tự nhiên này: vạn vật không giống nhau, không đồng đều nhau về tính chất.” – Sách Mạnh Tử, Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn hóa thông tin.

Nếu như “Lao tâm giả trị nhân; Lao lực giả trị ư nhân” đã là dựa trên luật tự nhiên, thì hà cớ gì người ta phải “Đoạn chương thủ nghĩa” (lấy ra một câu nói nhưng vứt bỏ đi ngữ cảnh và hàm nghĩa mà nó biểu đạt) để kết tội cho Nho giáo?

Thực chất của việc phê phán Nho giáo gây ra bất bình đẳng giai cấp

Thực ra, câu chuyện của Mạnh Tử mà chúng ta kể trên đây không chỉ đụng chạm đến vấn đề “công bình tuyệt đối” là cực đoan, mà còn đụng chạm đến vấn đề “bao cấp”, “làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu”, và “bế quan tỏa cảng” tiến lên Chủ nghĩa xã hội của Trung Quốc thời bấy giờ. Làm sao mà không khiến những người muốn áp đặt một ý thức hệ mới không lo ngại mà bài xích?

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Nạn đói thời Mao – Hậu quả của cái gọi là “công bình tuyệt đối” và “làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu” – Đây có phải là cái mà người ta thật sự hướng tới? (Ảnh qua incolors.club)

Cái gọi là “bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị” là luận điệu được du nhập từ Trung Quốc trong Đại cách mạng văn hóa. Những người phản đối Nho giáo thời bấy giờ không hề đơn giản là muốn tốt cho xã hội. Khi đó, sau những nhiệt tình cứu nước bất chấp tất cả, người Trung Quốc tưởng rằng họ sắp bước vào một thời kỳ nắm quyền tự chủ trọn vẹn. Nhưng điều người dân không ngờ được là, để những học thuyết mới của chính quyền đứng vững, thì những giá trị đạo đức của Nho giáo phải bị tàn nhẫn dứt khỏi tâm trí người dân.

Đơn cử như đối với việc đi ngược lại lợi ích của kẻ cầm quyền: Thời xưa, kẻ cầm quyền, nhất là Thiên tử, sẽ bị “vạn chúng chú mục”. Kẻ cầm quyền hành ác là không che dấu được, nếu làm việc xấu còn có sử quan chuyên ghi chép, chẳng hạn như câu chuyện chép sử về Thôi Trữ:

Vụ án Tề Trang công bị giết được quan Thái sử nước Tề chép: “Thôi Trữ giết vua là Quang”. Thôi Trữ bắt quan thái sử chép khác đi, thái sử không chịu nên bị Thôi Trữ giết chết. Người em quan thái sử chép lại như anh mình vào quốc sử nước Tề. Thôi Trữ nổi giận lại giết người đó. Đến người em thứ ba chép nguyên cũng bị giết. Tới khi người em thứ tư vẫn chép như vậy, không chịu thay đổi theo lệnh của Thôi Trữ. Ông đành thôi không giết người chép sử nữa.

Sử ký – Tề Thái công thế gia

Câu chuyện chép sử này sau được nhắc đến trong bài thơ “Chính khí ca” của Văn Thiên Tường, từng được biết bao nhiêu học giả Việt Nam ca ngợi:

Ta vốn chẳng có tài phép lớn
Nhưng trần ai khôn bận lòng ta.
Lòng ta chính khí chói loà
Âm dương điên đảo khôn mờ tấc son.

(Chính khí ca – Bản dịch của Nguyễn Văn Thọ)

Sự tồn tại của những nhân tố dũng cảm như sử quan chính là lý do tại sao xã hội hoàng quyền xưa không cần có hiến pháp. Thử hỏi ngày nay, ai dám dũng cảm trở thành sử quan? Ai dám là kẻ đi ngược lại với quyền lợi của giai cấp thống trị?

Chẳng phải thế giới hiện đại vẫn có những vị tổng thống, thủ tướng, chủ tịch nước hay bí thư với quyền hành tuyệt đối hay sao? Ở một số nước thiếu nhân quyền, những “kẻ độc tài” hoàn toàn là nắm trong tay quyền sinh quyền sát. Còn ở một vài nước khác, quyền sinh sát ấy ẩn giấu hơn, với những thủ đoạn thanh trừng vây cánh hoặc bịt miệng. Nó thậm chí còn bỉ ổi, đê tiện và hèn hạ hơn thời xưa rất nhiều.

Tại sao lại xuất hiện sự phê phán Nho giáo trong thời Cách mạng văn hóa? Tại sao những giá trị đạo đức của Nho giáo phải bị tàn nhẫn dứt khỏi tâm trí người dân? Tất cả chỉ vì Nho giáo đã góp phần ổn định nền nhân chính trong xã hội xưa, là cột chống cho đạo đức của con người.

Thời bôi nhọ Nho giáo đó…

Với lời hứa hẹn về một xã hội bình quyền, người ta kích động nhân dân tham gia vào một cuộc lật đổ trật tự xã hội cũ mà Nho giáo duy trì – Một cuộc lật đổ đầy máu và nước mắt. Điều người ta không nói với nhân dân là: Sau bao nhiêu năm “trao quyền” cho nhân dân, xã hội vẫn có kẻ giàu người nghèo, kẻ trên người dưới, vẫn phân chia tầng lớp, vẫn có chủ tớ, vẫn có khoán ruộng đất, vẫn có kẻ làm quan và người làm dân, vẫn có những cái gọi là “bất bình đẳng giai cấp”

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Tranh tuyên truyền thời xưa quả là có lực kích động rất lớn, nhưng đằng sau nó là sự thật hay là sự dối trá? (Ảnh qua chineseposters.net)

Với lời hứa hẹn giao đất, giao nhà máy, người ta kích động nhân dân đấu tố địa chủ, đấu tố tư bản, hoàn toàn vứt bỏ những giá trị đạo đức mà Nho gia đề cao, không quan tâm đến nạn nhân bị đấu tố là người tốt hay kẻ xấu. Điều người ta không nói với nông dân và công nhân là: Sau bao nhiêu năm “trao quyền” cho họ, họ sẽ vẫn là những kẻ nghèo khó nhất…

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Trong Đại nhảy vọt, nông dân buộc phải bỏ hoang ruộng để làm thép, bỏ phí cả hoa màu, lúa mạch chín hoang phế ngoài đồng. (Ảnh qua uwgbcommons.org)

Với lời hứa hẹn về một thiên đường trên mặt đất, người ta kích động thực hiện một cuộc Đại nhảy vọt tại Trung Quốc nhằm “nhân đôi sản lượng thép”, “vượt trên Anh quốc trong 10 năm và Mỹ trong 15 năm”. Nông dân buộc phải bỏ hoang ruộng để làm thép, bỏ phí cả hoa màu, lúa mạch chín hoang phế ngoài đồng. Nhưng quan chức chính quyền Trung Quốc bấy giờ lại bịa đặt báo cáo rằng sản lượng lúa đang tăng vọt, rằng “Sản lượng trên mỗi mẫu là hơn mười ngàn cân”. Điều đó khiến cho toàn bộ phần lương thực còn sót lại của nhân dân đều bị tịch thu để nộp cho đủ số tương ứng với “thành tích”. Những năm tháng đó đã kích động ma tính trong con người ta đến mức điên cuồng và mù quáng, hoàn toàn rời xa văn hóa truyền thống. Kết quả là 30 đến 40 triệu người bị chết đói. Sau tất cả những việc ấy, kẻ cầm quyền vẫn tuyên truyền khắp nơi rằng đó là do “thiên tai”

Ai là kẻ đang dẫm đạp lên nhân dân dưới chiêu bài “giai cấp”?

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Một cậu bé đang thu cỏ khô để ăn vào nạn đói trong Đại nhảy vọt – Hậu quả của cái gọi là Đại nhảy vọt là người dân chẳng còn lấy một chút lương thực (Ảnh qua alphahistory.com)

Chúng ta có thể quay lại thời kỳ mà Nho giáo bị đàn áp trong lịch sử Trung Quốc, là thời nhà Tần. Sự tàn bạo của vua Tần đối với dân chúng xuất phát từ chính sách: “Tất cả tài nguyên trong thiên hạ đều là để phụng sự triều đình”. Chính sách này có bốn khía cạnh chính:

  • Đánh thuế cực kỳ nặng nề.
  • Lãng phí nhân công cho các công trình chỉ để tự ca ngợi Hoàng đế.
  • Tra tấn tàn bạo theo các luật lệ hà khắc và trừng phạt cả những thân nhân và hàng xóm của phạm nhân.
  • Kiểm soát tư tưởng của dân chúng bằng cách phong tỏa tất cả các con đường tự do tư tưởng và biểu đạt quan điểm thông qua việc đốt sách và thậm chí chôn sống các Nho sĩ.

Dưới thời Tần Thủy Hoàng, Trung Quốc chỉ có khoảng mười triệu dân, vậy mà triều đình nhà Tần đã sử dụng hơn hai triệu người để phục dịch. Tần Thủy Hoàng đã áp dụng luật lệ hà khắc của mình đối với giới trí thức, cấm tự do tư tưởng trên diện rộng. Trong thời kỳ cai trị của vua Tần, hàng ngàn Nho sĩ và quan lại dám phê phán triều đình đã bị giết chết.

Nhà Tần đã là một địa ngục trần gian như vậy, nhưng Mao Trạch Đông vẫn hùng hổ tuyên bố trong “cuộc vận động cải tạo tư tưởng” (1957) nhằm tiêu diệt những trí thức chân chính rằng: “Tần Thủy Hoàng đáng kể gì? Ông ta chỉ giết có bốn mươi sáu chục Nho sĩ. Còn chúng ta đã giết bốn mươi sáu ngàn thằng trí thức hủ nho ấy chứ. Có kẻ chửi chúng ta là độc tài thống trị, là Tần Thuỷ Hoàng thời nay. Chúng ta thừa nhận hết, rằng rất đúng sự thực. Nhưng chúng bay nói thế chưa đủ, chúng ta phải nói thêm rằng thực ra còn hơn thế.”

Giải oan cho Nho giáo – Kỳ II: Nho giáo có gây ra bất bình đẳng giai cấp?
Cách cai trị tàn bạo của ĐCSTQ là cấp số nhân so với Tần Thủy Hoàng. Đó đâu chỉ là diệt Nho, mà còn là diệt cả nhân tính. (Ảnh qua quora.com)

Điều đó đủ để thấy rằng cái gọi là thiên đường trên mặt đất của Trung Quốc thời Cách mạng văn hóa chính là khiến dân tộc vứt bỏ giá trị Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo – những giá trị đạo đức truyền thống – để xây dựng một địa ngục nhân gian. Và cho đến thời hiện đại, xã hội Trung Quốc vẫn còn duy trì, phóng đại đường lối cai trị của Tần Thủy Hoàng với những tượng đài ca ngợi lãnh đạo; với luật lệ hà khắc; với việc kiểm soát tư tưởng lan đến cả mạng Internet; và với tà sách liên đới quy định rằng một nhân sĩ lên tiếng sẽ khiến cả gia đình, họ hàng, và cơ quan bị phạt.

Vậy thì đối với những hành vi phá hoại Nho giáo ấy, người Việt có nên tự nhìn lại văn hóa truyền thống của chính mình hay không? Người Việt có nên trân trọng những giá trị của Nho giáo hay không? Hay chúng ta lại đang không tự biết mà nghe theo những tuyên truyền du nhập vào Việt Nam từ thời Cách mạng văn hóa của ĐCSTQ? Hay chúng ta lại vì ghét bỏ những Học viên mượn danh Khổng Tử mà ruồng rẫy văn hóa truyền thống của chính mình?

Thế Nhật

Xem thêm: